R Tipi Cezaevi Hangi Suçları Kapsar? Asıl Mesele Suçun Türü Değil, Hükümlünün İhtiyacıdır
Cezaevleri hakkında konuşurken en sık yapılan hatalardan biri, kurumların harflerini doğrudan suç kategorileriyle eşleştirmek. “R tipi cezaevi hangi suçlular için?”, “R tipi cezaevinde hangi suçlardan yatanlar var?” gibi soruların arkasında genellikle R tipinin ağır suçlulara mı, siyasi suçlulara mı, uyuşturucu suçlarına mı yoksa başka belirli bir kategoriye mi ayrıldığı düşüncesi bulunuyor.
Oysa R tipi ceza infaz kurumlarının mantığı biraz farklı.
Buradaki R, “rehabilitasyon” anlayışını ifade ediyor. Yani R tipi kurum, esas olarak kişinin hangi suçu işlediğinden ziyade sağlık, fiziksel yetersizlik, sürekli bakım ihtiyacı, rehabilitasyon veya bazı özel tedavi gereksinimleri açısından farklı bir infaz ortamına ihtiyaç duyup duymadığıyla ilgileniyor. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü de R tipi kurumları; doğuştan veya sonradan oluşan kalıcı ya da geçici yetersizlikleri bulunan hükümlü ve tutukluların tedavi edilmesi, psikolojik, sosyal ve mesleki açıdan desteklenmesi ve günlük yaşamda daha bağımsız hale gelmesinin sağlanmasına yönelik kurumlar olarak açıklıyor.
Bence konunun en ilginç tarafı da tam burada başlıyor: Bir insanın ceza infaz koşullarını belirleyen şey her zaman yalnızca suçunun ağırlığı değildir; bazen insanın cezasını nasıl ve hangi koşullarda çekebileceğini sağlık durumu belirler.
R Tipi Cezaevi Belirli Bir Suç Grubuna mı Ayrılmıştır?
Kısa cevap: Hayır.
R tipi ceza infaz kurumlarını “şu suçu işleyenler gider” şeklinde bir suç listesi üzerinden düşünmek doğru değil. Örneğin yalnızca hırsızlık, uyuşturucu, dolandırıcılık, cinayet veya terör suçlarından hükümlü kişilere ayrılmış bir kurum mantığı söz konusu değil.
Burada belirleyici unsur, kişinin rehabilitasyon ve bakım ihtiyacı.
Dolayısıyla ağır bir suçtan hüküm giymiş bir kişi sağlık durumu nedeniyle R tipi kuruma alınabilirken, daha düşük ağırlıktaki bir suçtan hükümlü bir kişi de aynı türden sağlık ve bakım gereksinimine sahip olabilir. Aynı şekilde R tipi kuruma sevk edilen herkesin aynı suçtan hükümlü olduğunu düşünmek de yanlış olur.
Bu ayrım bence özellikle önemli çünkü kamuoyunda “cezaevi tipi = suç tipi” şeklinde oldukça güçlü bir algı var. Halbuki Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün kurum tipleri açıklamasında R tipi doğrudan “Rehabilitasyon Merkezi” olarak sınıflandırılıyor.
Yani R tipi bir cezaevine gönderilmek başlı başına belirli bir suçun göstergesi değildir.
Peki R Tipi Kurumlara Kimler Gönderilebilir?
Burada daha somut konuşabiliriz.
R tipi kurumlarda;
kalıcı fiziksel yetersizliği bulunan,
geçici ancak ciddi sağlık sorunları yaşayan,
günlük yaşam faaliyetlerinde başkasının yardımına ihtiyaç duyan,
sürekli bakım gerektiren,
fizik tedavi veya rehabilitasyon ihtiyacı bulunan,
psikolojik ve sosyal rehabilitasyona ihtiyaç duyan
hükümlü veya tutukluların barındırılması söz konusu olabilir.
Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün açıklaması özellikle “doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle oluşan kalıcı veya geçici yetersizlikler” ifadesini kullanıyor. Buradaki “herhangi bir nedenle” kısmı önemli. Çünkü sistem belirli bir hastalık ya da tek bir suç grubuyla sınırlanmıyor.
Bu yüzden R tipi cezaevini klasik anlamda “daha güvenli cezaevi” veya “hafif suçluların bulunduğu cezaevi” şeklinde değerlendirmek de doğru değil.
R Tipi Cezaevlerinin Ortaya Çıkışındaki Temel İhtiyaç
R tipi kurumların ortaya çıkışını anlamak için ceza infaz sisteminin eski anlayışına bakmak gerekiyor.
Klasik cezaevi modeli büyük ölçüde güvenlik, gözetim ve düzen üzerine kuruluydu. Fakat mahpusların yaşlanması, kronik hastalıkların artması, engellilik, psikiyatrik sorunlar ve sürekli bakım ihtiyacı gibi meseleler ortaya çıktıkça “herkese aynı cezaevi koşulu” yaklaşımının ciddi problemler oluşturduğu görüldü.
Türkiye'de Metris R Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunun 30 Mart 2012'de faaliyete geçirilmesi de bu ihtiyacın kurumsallaşması açısından önemli bir dönüm noktası. Kurumun kuruluş amacı; hastalığı nedeniyle adli tıp süreci bekleyen veya kendi öz bakımını gerçekleştiremeyen, başkasının bakımına muhtaç hükümlü ve tutukluların barındırılması, rehabilite edilmesi ve tedavilerinin sağlanması olarak belirtilmiş.
Buradan benim çıkardığım sonuç şu: R tipi sistem aslında “cezayı yumuşatma” fikrinden ziyade cezanın insanın fiziksel gerçekliğiyle uyumlu hale getirilmesi ihtiyacından doğuyor.
Çünkü tekerlekli sandalye kullanan, yatağa bağımlı olan veya kendi kişisel bakımını yapamayan bir mahpusun standart bir cezaevi düzeninde tutulması, güvenlik açısından mümkün olsa bile insan onuru ve sağlık hizmetleri açısından ciddi sorunlar doğurabilir.
R Tipi Cezaevlerinde Suçtan Çok Sağlık Durumu Neden Önemli?
Burada ceza hukuku ile tıp aynı noktada kesişiyor.
Bir mahpusun işlediği suç, onun hukuki statüsünü belirleyen temel unsurlardan biridir. Fakat günlük yaşamını nasıl sürdürebileceği farklı bir sorudur.
Örneğin ciddi hareket kısıtlılığı bulunan bir kişinin merdiven, banyo, yatak, tuvalet, fizik tedavi ve kişisel bakım ihtiyaçları vardır. Bunlar “suçun niteliği” ile çözülebilecek meseleler değildir.
Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün sağlık hizmetleri açıklamasında da cezaevlerinde ilk kabul muayenelerinin yapıldığı, gerekli durumlarda devlet veya üniversite hastanelerine sevk gerçekleştirildiği ve ileri tedavi ile rehabilitasyon ihtiyacının sağlık sistemi içinde takip edildiği belirtiliyor.
R tipi kurumların farkı ise sağlık ve rehabilitasyon ihtiyacını kurumun merkezine daha fazla yerleştirmesi.
Bu açıdan bakıldığında R tipi cezaevini yalnızca “cezaevi” olarak görmek eksik kalıyor. Bir bakıma ceza infaz sistemi ile sağlık sisteminin kesiştiği özel bir alan haline geliyor.
İstanbul, İzmir, Elazığ ve Adana: R Tipi Kurumların Günümüzdeki Yapısı
Bugün Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün kurum listesinde farklı R tipi rehabilitasyon kurumları bulunuyor. Listede Elazığ R Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu, Menemen R Tipi Kapalı ve Açık Ceza İnfaz Kurumu ile Adana'daki rehabilitasyon kurumları yer alıyor; İstanbul'da ise Metris R Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu bulunuyor.
Bu kurumların işleyişinde sağlık personeli, psikososyal destek, rehabilitasyon ve bakım hizmetlerinin önemli bir ağırlığı bulunuyor.
Örneğin Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün Menemen R Tipi kurumuna ilişkin geçmiş tarihli incelemesinde revir, rehabilitasyon merkezi, fizik tedavi odası, muayene odası, diş ünitesi, bireysel görüşme odaları ve bakım hizmetleri gibi unsurların bulunduğu aktarılmıştı.
Bu tablo bana göre R tipi kurumların “başka suçluların gönderildiği özel cezaevleri” olmaktan çok, özel gereksinimli mahpuslar için farklılaştırılmış infaz kurumları olduğunu açıkça gösteriyor.
Adana'daki R Tipi Modeli Neden Özellikle Dikkat Çekici?
Burada farklı bir boyut daha var.
Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü, Adana'daki Suluca R Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunu bağımlılıkla mücadeleye özgü rehberlik ve rehabilitasyon tipi kurum olarak tanımlıyor. Kurumda bağımlılıkla mücadeleye yönelik çalışmaların, fiziksel ve psikolojik iyilik halini destekleyen çok yönlü bir rehabilitasyon yaklaşımı taşıdığı belirtiliyor.
Bu durum R tipi kavramının tek tip bir sağlık kurumundan ibaret olmadığını da gösteriyor.
Yani rehabilitasyonun kapsamı genişleyebiliyor.
Bir yerde fiziksel yetersizlik ve bakım ihtiyacı ön plana çıkarken başka bir yerde bağımlılıkla mücadele ve yeniden topluma kazandırma daha önemli hale gelebiliyor.
Bence gelecekte tartışılması gereken konulardan biri de tam olarak bu: Ceza infaz sistemi yalnızca “kişiyi içeride tutma” işlevinden “kişiyi topluma geri döndürebilecek hale getirme” işlevine ne ölçüde kaymalı?
Erkekler ve Kadınlar R Tipi Kurumları Farklı Algılayabilir mi?
Cezaevleri hakkında konuşurken en sık yapılan hatalardan biri, kurumların harflerini doğrudan suç kategorileriyle eşleştirmek. “R tipi cezaevi hangi suçlular için?”, “R tipi cezaevinde hangi suçlardan yatanlar var?” gibi soruların arkasında genellikle R tipinin ağır suçlulara mı, siyasi suçlulara mı, uyuşturucu suçlarına mı yoksa başka belirli bir kategoriye mi ayrıldığı düşüncesi bulunuyor.
Oysa R tipi ceza infaz kurumlarının mantığı biraz farklı.
Buradaki R, “rehabilitasyon” anlayışını ifade ediyor. Yani R tipi kurum, esas olarak kişinin hangi suçu işlediğinden ziyade sağlık, fiziksel yetersizlik, sürekli bakım ihtiyacı, rehabilitasyon veya bazı özel tedavi gereksinimleri açısından farklı bir infaz ortamına ihtiyaç duyup duymadığıyla ilgileniyor. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü de R tipi kurumları; doğuştan veya sonradan oluşan kalıcı ya da geçici yetersizlikleri bulunan hükümlü ve tutukluların tedavi edilmesi, psikolojik, sosyal ve mesleki açıdan desteklenmesi ve günlük yaşamda daha bağımsız hale gelmesinin sağlanmasına yönelik kurumlar olarak açıklıyor.
Bence konunun en ilginç tarafı da tam burada başlıyor: Bir insanın ceza infaz koşullarını belirleyen şey her zaman yalnızca suçunun ağırlığı değildir; bazen insanın cezasını nasıl ve hangi koşullarda çekebileceğini sağlık durumu belirler.
R Tipi Cezaevi Belirli Bir Suç Grubuna mı Ayrılmıştır?
Kısa cevap: Hayır.
R tipi ceza infaz kurumlarını “şu suçu işleyenler gider” şeklinde bir suç listesi üzerinden düşünmek doğru değil. Örneğin yalnızca hırsızlık, uyuşturucu, dolandırıcılık, cinayet veya terör suçlarından hükümlü kişilere ayrılmış bir kurum mantığı söz konusu değil.
Burada belirleyici unsur, kişinin rehabilitasyon ve bakım ihtiyacı.
Dolayısıyla ağır bir suçtan hüküm giymiş bir kişi sağlık durumu nedeniyle R tipi kuruma alınabilirken, daha düşük ağırlıktaki bir suçtan hükümlü bir kişi de aynı türden sağlık ve bakım gereksinimine sahip olabilir. Aynı şekilde R tipi kuruma sevk edilen herkesin aynı suçtan hükümlü olduğunu düşünmek de yanlış olur.
Bu ayrım bence özellikle önemli çünkü kamuoyunda “cezaevi tipi = suç tipi” şeklinde oldukça güçlü bir algı var. Halbuki Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün kurum tipleri açıklamasında R tipi doğrudan “Rehabilitasyon Merkezi” olarak sınıflandırılıyor.
Yani R tipi bir cezaevine gönderilmek başlı başına belirli bir suçun göstergesi değildir.
Peki R Tipi Kurumlara Kimler Gönderilebilir?
Burada daha somut konuşabiliriz.
R tipi kurumlarda;
kalıcı fiziksel yetersizliği bulunan,
geçici ancak ciddi sağlık sorunları yaşayan,
günlük yaşam faaliyetlerinde başkasının yardımına ihtiyaç duyan,
sürekli bakım gerektiren,
fizik tedavi veya rehabilitasyon ihtiyacı bulunan,
psikolojik ve sosyal rehabilitasyona ihtiyaç duyan
hükümlü veya tutukluların barındırılması söz konusu olabilir.
Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün açıklaması özellikle “doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle oluşan kalıcı veya geçici yetersizlikler” ifadesini kullanıyor. Buradaki “herhangi bir nedenle” kısmı önemli. Çünkü sistem belirli bir hastalık ya da tek bir suç grubuyla sınırlanmıyor.
Bu yüzden R tipi cezaevini klasik anlamda “daha güvenli cezaevi” veya “hafif suçluların bulunduğu cezaevi” şeklinde değerlendirmek de doğru değil.
R Tipi Cezaevlerinin Ortaya Çıkışındaki Temel İhtiyaç
R tipi kurumların ortaya çıkışını anlamak için ceza infaz sisteminin eski anlayışına bakmak gerekiyor.
Klasik cezaevi modeli büyük ölçüde güvenlik, gözetim ve düzen üzerine kuruluydu. Fakat mahpusların yaşlanması, kronik hastalıkların artması, engellilik, psikiyatrik sorunlar ve sürekli bakım ihtiyacı gibi meseleler ortaya çıktıkça “herkese aynı cezaevi koşulu” yaklaşımının ciddi problemler oluşturduğu görüldü.
Türkiye'de Metris R Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunun 30 Mart 2012'de faaliyete geçirilmesi de bu ihtiyacın kurumsallaşması açısından önemli bir dönüm noktası. Kurumun kuruluş amacı; hastalığı nedeniyle adli tıp süreci bekleyen veya kendi öz bakımını gerçekleştiremeyen, başkasının bakımına muhtaç hükümlü ve tutukluların barındırılması, rehabilite edilmesi ve tedavilerinin sağlanması olarak belirtilmiş.
Buradan benim çıkardığım sonuç şu: R tipi sistem aslında “cezayı yumuşatma” fikrinden ziyade cezanın insanın fiziksel gerçekliğiyle uyumlu hale getirilmesi ihtiyacından doğuyor.
Çünkü tekerlekli sandalye kullanan, yatağa bağımlı olan veya kendi kişisel bakımını yapamayan bir mahpusun standart bir cezaevi düzeninde tutulması, güvenlik açısından mümkün olsa bile insan onuru ve sağlık hizmetleri açısından ciddi sorunlar doğurabilir.
R Tipi Cezaevlerinde Suçtan Çok Sağlık Durumu Neden Önemli?
Burada ceza hukuku ile tıp aynı noktada kesişiyor.
Bir mahpusun işlediği suç, onun hukuki statüsünü belirleyen temel unsurlardan biridir. Fakat günlük yaşamını nasıl sürdürebileceği farklı bir sorudur.
Örneğin ciddi hareket kısıtlılığı bulunan bir kişinin merdiven, banyo, yatak, tuvalet, fizik tedavi ve kişisel bakım ihtiyaçları vardır. Bunlar “suçun niteliği” ile çözülebilecek meseleler değildir.
Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün sağlık hizmetleri açıklamasında da cezaevlerinde ilk kabul muayenelerinin yapıldığı, gerekli durumlarda devlet veya üniversite hastanelerine sevk gerçekleştirildiği ve ileri tedavi ile rehabilitasyon ihtiyacının sağlık sistemi içinde takip edildiği belirtiliyor.
R tipi kurumların farkı ise sağlık ve rehabilitasyon ihtiyacını kurumun merkezine daha fazla yerleştirmesi.
Bu açıdan bakıldığında R tipi cezaevini yalnızca “cezaevi” olarak görmek eksik kalıyor. Bir bakıma ceza infaz sistemi ile sağlık sisteminin kesiştiği özel bir alan haline geliyor.
İstanbul, İzmir, Elazığ ve Adana: R Tipi Kurumların Günümüzdeki Yapısı
Bugün Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün kurum listesinde farklı R tipi rehabilitasyon kurumları bulunuyor. Listede Elazığ R Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu, Menemen R Tipi Kapalı ve Açık Ceza İnfaz Kurumu ile Adana'daki rehabilitasyon kurumları yer alıyor; İstanbul'da ise Metris R Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu bulunuyor.
Bu kurumların işleyişinde sağlık personeli, psikososyal destek, rehabilitasyon ve bakım hizmetlerinin önemli bir ağırlığı bulunuyor.
Örneğin Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün Menemen R Tipi kurumuna ilişkin geçmiş tarihli incelemesinde revir, rehabilitasyon merkezi, fizik tedavi odası, muayene odası, diş ünitesi, bireysel görüşme odaları ve bakım hizmetleri gibi unsurların bulunduğu aktarılmıştı.
Bu tablo bana göre R tipi kurumların “başka suçluların gönderildiği özel cezaevleri” olmaktan çok, özel gereksinimli mahpuslar için farklılaştırılmış infaz kurumları olduğunu açıkça gösteriyor.
Adana'daki R Tipi Modeli Neden Özellikle Dikkat Çekici?
Burada farklı bir boyut daha var.
Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü, Adana'daki Suluca R Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunu bağımlılıkla mücadeleye özgü rehberlik ve rehabilitasyon tipi kurum olarak tanımlıyor. Kurumda bağımlılıkla mücadeleye yönelik çalışmaların, fiziksel ve psikolojik iyilik halini destekleyen çok yönlü bir rehabilitasyon yaklaşımı taşıdığı belirtiliyor.
Bu durum R tipi kavramının tek tip bir sağlık kurumundan ibaret olmadığını da gösteriyor.
Yani rehabilitasyonun kapsamı genişleyebiliyor.
Bir yerde fiziksel yetersizlik ve bakım ihtiyacı ön plana çıkarken başka bir yerde bağımlılıkla mücadele ve yeniden topluma kazandırma daha önemli hale gelebiliyor.
Bence gelecekte tartışılması gereken konulardan biri de tam olarak bu: Ceza infaz sistemi yalnızca “kişiyi içeride tutma” işlevinden “kişiyi topluma geri döndürebilecek hale getirme” işlevine ne ölçüde kaymalı?
Erkekler ve Kadınlar R Tipi Kurumları Farklı Algılayabilir mi?